Γιατί δεν βρίσκω σύντροφο; Μια ψυχοδυναμική ματιά σε ένα φαινόμενο της γενιάς μας

Όλο και πιο συχνά, στο γραφείο μιλάμε για το ίδιο πράγμα. Άνθρωποι γύρω στα τριάντα ή τα σαράντα, με δουλειά, με φίλους, με μια ζωή που από έξω μοιάζει «πλήρης», αναρωτιούνται γιατί δεν μπορούν να φτιάξουν τη σχέση που θα ήθελαν.

Γιατί τελειώνει κάτι ξανά και ξανά στους πρώτους έξι μήνες; Γιατί κάποιες γνωριμίες σβήνουν πριν καλά καλά αρχίσουν να γράφονται; Γιατί η ιδέα ενός παιδιού φαίνεται μακρινή, όχι επειδή δεν τη θέλουν, αλλά επειδή λείπει το πλαίσιο μέσα στο οποίο θα μπορούσε να συμβεί;

Ένα από τα πιο διαδεδομένα συναισθήματα της εποχής μας μοιάζει να είναι αυτή η ήσυχη, σχεδόν ντροπαλή μοναξιά.

Τι λένε τα νούμερα

Τα τελευταία στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ και της Eurostat για το 2024 αποτυπώνουν αρκετά καθαρά αυτό που πολλοί ζούμε.

Πίσω από τους αριθμούς υπάρχει μια συνεκτική εικόνα. Ο δείκτης γονιμότητας 1,26 μας τοποθετεί ανάμεσα στους χαμηλότερους της Ευρωπαϊκής Ένωσης (μέσος όρος 1,34), ενώ η καθυστερημένη αναχώρηση από το πατρικό συνυπάρχει με ένα 30,3% νέων που βιώνει υπερβολική στεγαστική επιβάρυνση, δείκτες που μεταξύ τους πλέκουν ένα συγκεκριμένο πλαίσιο, μέσα στο οποίο γεννιέται, ή δεν γεννιέται, μια σχέση. Η ελληνική αυτή πραγματικότητα κάθεται μέσα σε μια ευρύτερη ευρωπαϊκή τάση. Σύμφωνα με την έρευνα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη μοναξιά (EU Loneliness Survey), περίπου ένας στους οκτώ Ευρωπαίους νιώθει μοναχικός το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου, ενώ μεταξύ των νέων 18-35 το ποσοστό εκτοξεύεται στο 57%.

Με άλλα λόγια: οι σχέσεις γίνονται λιγότερες, ξεκινούν αργότερα, αντέχουν πιο δύσκολα, και το αίσθημα της μοναχικότητας απλώνεται.

Όταν η εξήγηση φτάνει μέχρι τα μισά

Μια πρώτη απάντηση σε όλα αυτά εστιάζει στον κοινωνικό παράγοντα και δεν είναι λάθος. Η γενιά των τριάντα και σαράντα μεγάλωσε μέσα σε τρεις διαδοχικές κρίσεις: οικονομική, υγειονομική, στεγαστική. Ζει σε μια αγορά εργασίας που απαιτεί συνεχή ευελιξία, σε πόλεις που γίνονται όλο και πιο ακριβές, με εφαρμογές γνωριμιών που μετατρέπουν τον άλλον σε κάρτα προς αποδοχή ή απόρριψη και την επιλογή σε εξαντλητικό καταναλωτικό στιγμιότυπο.

Όλα αυτά υπάρχουν, και θα ήταν παράλειψη να τα παραβλέψουμε. Σε αυτό όμως το άρθρο θα σταθούμε σε κάτι που συχνά λείπει από τη συζήτηση: στο τι μπορεί να συμβαίνει και μέσα μας. Όχι για να φορτώσουμε ενοχή... άλλωστε η ενοχοποίηση σπάνια είναι θεραπευτική, αλλά γιατί, αν δεν κοιτάξουμε και προς τα μέσα, μένουμε εγκλωβισμένοι σε μια αφήγηση όπου το πρόβλημα είναι πάντα οι «άλλοι», οι «καιροί», η «εποχή» και χάνουμε την ευκαιρία να αλλάξουμε κάτι.

Η ψυχοδυναμική στροφή: τι χτίζεται μέσα μας πριν τις γνωριμίες

Από ψυχοδυναμική σκοπιά, ο τρόπος που σχετιζόμαστε ως ενήλικες έχει ρίζες πολύ παλαιότερες από την εφηβεία μας. Οι πρώτες σχέσεις μας με τη μητέρα, τον πατέρα, τα πρόσωπα που μας φρόντισαν,διαμόρφωσαν την αίσθηση που αποκομίζουμε σχετικά με το αν και κατά πόσο η εγγύτητα είναι ασφαλής, αν ο άλλος είναι αξιόπιστος, αν αξίζει να μας αγαπήσουν, αν είναι εντάξει να αφεθούμε. Αυτές οι πρώιμες εμπειρίες, σύμφωνα με τη θεωρία του δεσμού του Bowlby και των διαδόχων του, αποτυπώνονται μέσα μας ως «εσωτερικά μοντέλα εργασίας» και επανέρχονται σιωπηλά κάθε φορά που πλησιάζουμε έναν άλλον άνθρωπο.

Η ψυχαναλυτική παράδοση έχει χαρτογραφήσει αυτό το τοπίο με αξιοσημείωτο βάθος. Η Melanie Klein μας έδειξε ότι από πολύ νωρίς το βρέφος βιώνει τον άλλον με αμφιθυμία. Διαχωρίζει τον «καλό» και τον «κακό» γονιό σε δύο διαφορετικά πρόσωπα, πριν μπορέσει να τους ενσωματώσει σε έναν ολόκληρο, ατελή αλλά αγαπητό άνθρωπο. Όταν αυτή η ενσωμάτωση δεν επιτευχθεί επαρκώς, μεταφέρεται και στις ενήλικες σχέσεις. Ο σύντροφος γίνεται τη μια στιγμή «τέλειος» και την άλλη «φρικτός»· η ελάχιστη απογοήτευση μπορεί να καταρρίψει ολόκληρη την εικόνα του. Μια εξιδανίκευση και υποτίμηση συνεχής, χωρίς να βρίσκεται ποτέ η ισορροπία.

Παιδιά που χρειάστηκε να φροντίσουν συναισθηματικά τους γονείς τους, που δεν είδαν ποτέ καλά αναγνωρισμένα τα δικά τους όρια, μεγαλώνουν και δυσκολεύονται να ξεχωρίσουν τι θέλουν αυτά από το τι περιμένει ο άλλος. Στη γνωριμία, μπερδεύουν το ενδιαφέρον με την υποχρέωση, την αγάπη με τη φροντίδα, τη φυσική επιθυμία με την ενοχή και συχνά αποσύρονται, για να ξαναβρούν τον εαυτό τους.

Ο Donald Winnicott εισήγαγε δύο έννοιες που μας αγγίζουν άμεσα εδώ.

• Η πρώτη είναι ο «αληθινός» και ο «ψευδής εαυτός». Όταν το παιδί δε συναντά έναν γονιό «αρκετά καλό», ικανό να αντέξει τις πραγματικές του ανάγκες, χτίζει έναν πιο εύκολα αποδεκτό εαυτό, έναν εαυτό βιτρίνα. Στις ενήλικες σχέσεις, αυτός ο εαυτός είναι αυτός που κυριαρχεί στη σχέση και που αδυνατεί να αγαπηθεί ουσιαστικά, γιατί δεν είναι όλος εκεί.

• Η δεύτερη είναι η «ικανότητα να είμαστε μόνοι». Η παράδοξη ψυχική κατάσταση όπου μπορούμε να μένουμε με τον εαυτό μας χωρίς να καταρρέουμε σε μοναξιά, ακριβώς επειδή κάποτε μας κράτησε ένας άλλος αρκετά καλά. Όταν αυτή η ικανότητα έχει διαμορφωθεί, η σχέση γίνεται επιθυμία και όχι ανάγκη επιβίωσης. Όταν δεν έχει διαμορφωθεί, η μοναξιά γίνεται πανικός και η σχέση μετατρέπεται σε διαρκή έλεγχο για το αν ο άλλος θα εξαφανιστεί.

Όταν η εμπειρία της εγγύτητας ήταν ασταθής ή επώδυνη, ο ψυχισμός χτίζει αμυντικούς μηχανισμούς για να μας προστατεύσει. Η αποφευκτική προσκόλληση, για παράδειγμα, είναι μια πολύ έξυπνη λύση που βρήκε κάποτε ένα παιδί απέναντι σε έναν γονιό που δεν ήταν συναισθηματικά διαθέσιμος: «αν δεν τον χρειαστώ, δεν θα πληγωθώ». Στην ενήλικη ζωή, αυτή η λύση εξακολουθεί να δουλεύει μόνο που τώρα μας στερεί ό,τι ασυνείδητα διψάμε. Φεύγουμε από σχέσεις που μας πλησιάζουν πραγματικά, ερωτευόμαστε ανθρώπους «ασύλληπτους», νιώθουμε πνιγμό όταν κάποιος μας θέλει, αρχίζουμε να βαριόμαστε όταν παύει το κυνηγητό.

Ο Freud είχε ονομάσει αυτό το φαινόμενο καταναγκασμό της επανάληψης. Tην παράξενη τάση να αναπαράγουμε σχήματα που μας πλήγωσαν, σαν να ψάχνουμε ένα διαφορετικό τέλος στην ίδια ιστορία. Στην πράξη, μπορεί να σημαίνει ότι ξανά και ξανά διαλέγουμε τον σύντροφο που θα μας απογοητεύσει με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που μας απογοήτευσε ένας πρώιμος δεσμός, όχι από βλακεία, αλλά γιατί κάτι μέσα μας προσπαθεί να κατανοήσει και να επανορθώσει.

Δεν είμαστε «κακοί» στις σχέσεις. Είμαστε άνθρωποι που, χωρίς να το ξέρουν, εξακολουθούν να προστατεύονται από έναν παλιό κίνδυνο.

Επιλογή ή αμυντική εκλογίκευση;

Δεν είναι όλοι οι μοναχικοί ψυχικά μπλοκαρισμένοι, και δεν είναι όλες οι σχέσεις απαραίτητες. Υπάρχει μια πραγματική, ώριμη μορφή μοναξιάς-ως-επιλογής. Άνθρωποι που γνωρίζουν τον εαυτό τους, έχουν εξερευνήσει τις σχεσιακές τους ανάγκες και αποφασίζουν, με συνείδηση, ότι αυτό που θέλουν δεν είναι το ζευγάρι ή η οικογένεια. Αυτή η επιλογή αξίζει σεβασμό.

Υπάρχει όμως και μια άλλη μορφή, πιο κρυφή: η αμυντική εκλογίκευση. Είναι η περίπτωση που λέμε «δεν με ενδιαφέρει η σχέση» επειδή μας πονάει αφόρητα η ιδέα ότι μπορεί να μη μας αγαπήσουν. Που λέμε «μου αρέσει να είμαι μόνος μου» επειδή η εγγύτητα μάς τρομάζει. Που λέμε «δεν υπάρχουν πια καλοί άνθρωποι» επειδή μας είναι ευκολότερο να κατηγορούμε τη γενιά παρά να αναμετρηθούμε με τις δικές μας πληγές. Δεν λέμε ψέματα , απλώς δεν λέμε όλη την αλήθεια.

Πώς ξεχωρίζουμε τα δύο; Ένας οδηγός είναι η ποιότητα της εσωτερικής μας κατάστασης. Η ώριμη επιλογή της μοναξιάς συνοδεύεται από κάποια ηρεμία· η αμυντική, από μια υπόκωφη πικρία, οργή ή θλίψη που δεν ξεκουνιέται. Η πρώτη αφήνει χώρο και για άλλες δυνατότητες , η δεύτερη χρειάζεται να κλείνει τις πόρτες.

Η μία προέρχεται από αυτογνωσία, η άλλη από φόβο.

Μια διαφορετική πρόσκληση

Δεν θεωρώ ότι όλοι χρειάζεται να είμαστε σε σχέση. Δεν θεωρώ ούτε ότι η ψυχοθεραπεία «θα μας βρει σύντροφο». Αυτό που μπορούμε όμως να κάνουμε, ο καθένας στον δικό του ρυθμό, είναι να κρατήσουμε στο ίδιο πλάνο και τα δύο. Ποιά δύο; Το ότι ζούμε σε μια εποχή που πραγματικά δυσκολεύει τη σύνδεση, και το ότι μέσα μας μπορεί να υπάρχουν παλιά κομμάτια που, αθόρυβα, την σαμποτάρουν.

Όταν αρχίζουμε να αναγνωρίζουμε τη δεύτερη αυτή πτυχή (τον ενδοατομικό παράγοντα), κάτι αρχίζει να μετακινείται. Δεν αλλάζει αμέσως ο κόσμος γύρω μας, αλλά αλλάζει η σχέση μας με αυτόν. Παύουμε να περιμένουμε τον «σωστό» σαν λύτρωση και αρχίζουμε να καταλαβαίνουμε ποιοι είμαστε εμείς όταν πλησιάζουμε. Και αυτό, στο βάθος, είναι το πραγματικό προαπαιτούμενο για να φτιαχτεί μια σχέση που θα μας χωράει.