Μητέρα και Κόρη, διεκδικώντας τον ψυχικό μας χώρο μέσα στη σχέση

Η σχέση μητέρας και κόρης είναι ίσως ο πιο σύνθετος και πολυεπίπεδος ψυχικός δεσμός που καλούμαστε να αναλύσουμε στο θεραπευτικό πλαίσιο. Είναι ένας δεσμός που ξεκινά πριν από τη γέννηση, μέσα από τις προσδοκίες και τις ασυνείδητες προβολές της μητέρας, και εξελίσσεται σε έναν διαρκή καθρεφτισμό. Στην ιδανική του μορφή, αυτός ο καθρέφτης βοηθά την κόρη να αναγνωρίσει τον εαυτό της, να νιώσει πολύτιμη και, τελικά, να αυτονομηθεί.

Τι συμβαίνει όμως όταν ο καθρέφτης αυτός είναι ραγισμένος ή, ακόμη χειρότερα, όταν δεν αντανακλά την κόρη αλλά τις ανάγκες και τα κενά της ίδιας της μητέρας;

Από την πρώτη στιγμή της ζωής, η κόρη αναζητά στο βλέμμα της μητέρας την επιβεβαίωση της ύπαρξής της. Σε περιπτώσεις όπου η μητέρα φέρει ναρκισσιστικά στοιχεία, η κόρη δεν αντιμετωπίζεται ως ξεχωριστή οντότητα, αλλά ως μια προέκταση που οφείλει να αντανακλά την τελειότητα της μητέρας. Στην καθημερινότητα, αυτό μπορεί να μεταφράζεται σε μια μητέρα που «κλέβει» την παράσταση στη γιορτή της κόρης της, ή που επικρίνει επίμονα την εμφάνιση της κόρης επειδή την εκλαμβάνει ως δική της αποτυχία. Είναι η μητέρα που θα πει: «Πώς βγήκες έτσι έξω; Τι θα πει ο κόσμος για μένα που σε άφησα;». Εδώ, η κόρη μαθαίνει ότι για να αγαπηθεί, πρέπει να είναι η «τέλεια βιτρίνα» της μητέρας, θάβοντας τη δική της αυθεντικότητα κάτω από το βάρος της ξένης προσδοκίας.

Υπάρχουν φορές που η προσωπικότητα της μητέρας κυριαρχείται από αστάθεια και φόβο. Στην περίπτωση αυτή, η κόρη μεγαλώνει μέσα σε ένα συναισθηματικό ναρκοπέδιο, όπου η μητέρα μπορεί τη μια στιγμή να είναι η καλύτερη φίλη και την επόμενη να γίνεται απόμακρη ή τιμωρητική χωρίς προειδοποίηση. Είναι η εικόνα της κόρης που «περπατάει πάνω σε αναμμένα κάρβουνα», προσπαθώντας να μαντέψει τη διάθεση της μητέρας της πριν καν ανοίξει την πόρτα του σπιτιού. Αυτή η διαρκής επαγρύπνηση οδηγεί συχνά στην «γονεοποίηση». Σε ένα παιδί που παύει να λειτουργεί ως τέτοιο και γίνεται ο συναισθηματικός σάκος του μποξ ή ο θεραπευτής της μητέρας του, μαθαίνοντας να παραμελεί τις δικές του ανάγκες για να κρατήσει τη μητέρα σε ισορροπία.

Αυτή η βαθιά σύνδεση επεκτείνεται ασυνείδητα και στον τρόπο που η κόρη κατοικεί στο ίδιο της το σώμα. Ο τρόπος που μια μητέρα κοιτάζει το σώμα της κόρης της γίνεται η εσωτερική φωνή με την οποία η κόρη θα κοιτάζει αργότερα τον εαυτό της στον καθρέφτη. Όταν η μητέρα έχει μια παθολογική σχέση με την τροφή ή την ομορφιά, για παράδειγμα, αν είναι διαρκώς σε δίαιτα ή αν σχολιάζει δηκτικά κάθε γραμμάριο στο σώμα της κόρης της, το φαγητό παύει να είναι τροφή και γίνεται σύμβολο ελέγχου ή αποδοχής. Πολλές γυναίκες κουβαλούν στην ενήλικη ζωή τους μια βαθιά ενοχή για την απόλαυση ή μια διαρκή δυσαρέσκεια για την εικόνα τους, αναζητώντας μέσα από την τροφή ή την άρνησή της να «γεμίσουν» ή να «εξαφανίσουν» το κενό μιας ελλιπούς μητρικής αποδοχής. Η ομορφιά τότε δεν βιώνεται ως πηγή χαράς, αλλά ως ένα ακόμα πεδίο ανταγωνισμού ή μια υποχρέωση προς έναν αόρατο κριτή.

Καθώς η κόρη ενηλικιώνεται, αυτά τα αποτυπώματα μεταφέρονται στην ταυτότητά της ως γυναίκα και, αργότερα, ως μητέρα. Η θηλυκότητα συχνά βιώνεται μέσα από ένα πρίσμα ενοχής. Μια κόρη που δεν έλαβε την άδεια να είναι διαφορετική, μπορεί ασυνείδητα να σαμποτάρει τη δική της ευτυχία για να μην «ξεπεράσει» και πληγώσει τη μητέρα της. Ο φόβος μήπως επαναλάβει τα ίδια λάθη την οδηγεί συχνά σε μια εξαντλητική προσπάθεια για «τέλεια» μητρότητα, όπου η παραμικρή αστοχία βιώνεται ως καταστροφή.

Η ψυχοδυναμική προσέγγιση μας διδάσκει ότι η έξοδος από αυτόν τον κύκλο δεν είναι η καταδίκη της μητέρας, αλλά η επεξεργασία του πένθους για τη μητέρα που «δεν είχαμε».

Χρειάζεται να αναγνωρίσουμε πού τελειώνει η μητέρα μας και πού αρχίζουμε εμείς. Μόνο όταν καταφέρουμε να διαχωρίσουμε τη δική μας αξία από το επικριτικό βλέμμα του παρελθόντος, μπορούμε να αρχίσουμε να φροντίζουμε το σώμα μας και την ψυχή μας με πραγματική αγάπη.

Μόνο τότε μπορούμε να προσφέρουμε στα δικά μας παιδιά έναν καθρέφτη καθαρό, που θα αντανακλά τη δική τους μοναδική αλήθεια και όχι τις σκιές μιας παλιάς, ανοιχτής πληγής.