Τι θα γινόταν αν...

Μια φράση που αντηχεί σχεδόν καθημερινά μέσα στους τοίχους του θεραπευτικού γραφείου, αλλά και στις δικές μας μοναχικές στιγμές αναστοχασμού.

«Τι θα γινόταν αν...».

---

Αυτές οι τέσσερις λέξεις αποτελούν ίσως το πιο κοινό ανθρώπινο ψίθυρο, μια γέφυρα ανάμεσα στην πραγματικότητα που ζούμε και στις αναρίθμητες εκδοχές της ζωής που αφήσαμε πίσω μας. Όλοι μας έχουμε σταθεί σε κάποιο σταυροδρόμι, κοιτάζοντας το δρόμο που δεν πήραμε, αναρωτώμενοι για το πώς θα είχε διαμορφωθεί το παρόν μας αν είχαμε κάνει εκείνο το τηλεφώνημα, αν είχαμε μείνει σε εκείνη τη σχέση ή αν είχαμε τολμήσει εκείνη την επαγγελματική αλλαγή. Ωστόσο, ενώ για κάποιους αυτή η σκέψη είναι μια παροδική μελαγχολία, για άλλους μετατρέπεται σε έναν αληθινό ψυχικό λαβύρινθο, μια δυσλειτουργική παγίδα που τους ακινητοποιεί στο «τότε», στερώντας τους το «τώρα».

---

Γιατί όμως αυτό το ερώτημα ασκεί τόσο μεγάλη γοητεία σε ορισμένους ανθρώπους;

Αν κοιτάξουμε κάτω από την επιφάνεια, θα δούμε ότι το «τι θα γινόταν αν» συχνά λειτουργεί ως μια ασυνείδητη άμυνα απέναντι στην οδύνη της πραγματικότητας. Όταν το παρόν μάς φαίνεται ανυπόφορο, ελλειμματικό ή πέρα από τον έλεγχό μας, η φαντασίωση μιας εναλλακτικής διαδρομής προσφέρει μια παράδοξη παρηγοριά. Πιστεύοντας ότι μια διαφορετική επιλογή στο παρελθόν θα είχε εξασφαλίσει μια τέλεια ευτυχία σήμερα, το άτομο προσπαθεί να διατηρήσει μια ψευδαίσθηση ελέγχου πάνω στο χάος της ζωής. Είναι μια προσπάθεια να πείσουμε τον εαυτό μας ότι η μοίρα μας δεν είναι τυχαία, αλλά αποτέλεσμα μιας λάθος κίνησης που, θεωρητικά, θα μπορούσαμε να είχαμε αποφύγει. Έτσι, το άτομο εγκλωβίζεται σε μια διαρκή διαπραγμάτευση με το παρελθόν, ελπίζοντας ασυνείδητα ότι αν αναλύσει αρκετά το «λάθος», ίσως καταφέρει με κάποιον μαγικό τρόπο να το αναιρέσει.

---

Αυτή η τάση συνδέεται στενά με τον τρόπο που λειτουργεί ο εσωτερικός μας κριτής, εκείνη η αυστηρή φωνή μέσα μας που συχνά αρνείται να μας συγχωρέσει. Για πολλούς, το «τι θα γινόταν αν» δεν είναι μια δημιουργική αναζήτηση, αλλά ένα εργαλείο αυτοτιμωρίας. Κάθε φορά που το παρόν δεν ανταποκρίνεται στις προσδοκίες μας, επιστρατεύουμε αυτό το ερώτημα για να κατηγορήσουμε τον εαυτό μας, μετατρέποντας το παρελθόν σε ένα δικαστήριο όπου είμαστε ταυτόχρονα κατηγορούμενοι και δικαστές. Πίσω από αυτή την επίμονη αναδρομή κρύβεται συχνά μια βαθιά δυσκολία να διαχειριστούμε το πένθος. Κάθε επιλογή στη ζωή είναι ταυτόχρονα και μια απώλεια· επιλέγοντας έναν δρόμο, αναγκαστικά εγκαταλείπουμε όλους τους άλλους. Οι άνθρωποι που βασανίζονται από αυτές τις σκέψεις συχνά δυσκολεύονται να αποδεχτούν αυτή την απώλεια, να πενθήσουν δηλαδή για τις εκδοχές του εαυτού τους που δεν θα γνωρίσουν ποτέ.

---

Σε ένα βαθύτερο ψυχοδυναμικό επίπεδο, αυτή η διαρκής αναπόληση μπορεί να αντανακλά μια αναζήτηση για «επανόρθωση». Μέσα από τη φαντασίωση του «ιδανικού παρελθόντος», το άτομο προσπαθεί να θεραπεύσει παλιά τραύματα ή εσωτερικές συγκρούσεις που παραμένουν ανοιχτές. Αναζητά μια δεύτερη ευκαιρία, όχι απαραίτητα για να αλλάξει τα γεγονότα, αλλά για να αλλάξει το πώς νιώθει για τον εαυτό του. Το «τι θα γινόταν αν» γίνεται έτσι ένα καταφύγιο, ένας «δυνητικός χώρος» όπου όλα είναι ακόμα δυνατά και τίποτα δεν έχει οριστικοποιηθεί. Όσο όμως παραμένουμε σε αυτόν τον ενδιάμεσο χώρο, η πραγματική ζωή μένει σε αναμονή. Η ενέργεια που θα χρειαζόταν για να δημιουργήσουμε κάτι νέο σήμερα, σπαταλιέται στην προσπάθεια να διορθώσουμε ένα χθες που δεν υπάρχει πια.

---

Η έξοδος από αυτόν τον κύκλο δεν έρχεται μέσα από την εύρεση των «σωστών» απαντήσεων στο ερώτημα, αλλά μέσα από την αποδοχή ότι η ερώτηση η ίδια είναι πλέον περιττή.

Στη θεραπευτική διαδικασία, στόχος μας είναι να βοηθήσουμε το άτομο να μετατρέψει τον μηρυκασμό σε πραγματικό πένθος και, τελικά, σε συμφιλίωση. Το να αποδεχτούμε ότι είμαστε άνθρωποι που κάνουν λάθη, που έχουν περιορισμούς και που δεν μπορούν να προβλέψουν το μέλλον, είναι η μόνη πράξη που μπορεί να μας απελευθερώσει.

Μόνο όταν σταματήσουμε να επενδύουμε στις σκιές του παρελθόντος, μπορούμε να αρχίσουμε να κατοικούμε πραγματικά στο παρόν μας, ανακαλύπτοντας ότι η ζωή που ζούμε, με όλες τις ατέλειες και τα «λάθη» της, είναι η μόνη στην οποία μπορούμε πραγματικά να παρέμβουμε και να βρούμε νόημα.