Αυτή η ελιά εμποδίζει...

Έξω από το σπίτι, απέναντι, έχουν αρχίσει να χτίζουν. Το οικόπεδο που στεκόταν εκεί χρόνια, σιωπηλό και λίγο παραμελημένο, προφανώς αγοράστηκε. Τις τελευταίες μέρες ακούγονται τα μηχανήματα, οι φωνές των εργατών, ο ήχος που κάνει ο τόπος όταν αρχίζει να γίνεται κάτι άλλο από αυτό που ήταν. Και σήμερα, ανάμεσα στις κουβέντες, έπιασα μια φράση που για κάποιον λόγο στάθηκε μέσα μου: «αυτή η ελιά εμποδίζει».

Κοκάλωσα. Κάπως ένιωσα άβολα. Κάπως θύμωσα, και κάπως αηδίασα με το πού έχουμε καταντήσει. Όλο χτίζουμε, όλο ερχόμαστε και κόβουμε, καταπατάμε, ισιώνουμε ό,τι δεν χωράει στο σχέδιό μας. Δεν ξέρω αν αυτό που ένιωσα ήταν δικαιοσύνη ή απλώς ενόχληση. Ξέρω μόνο ότι η φράση δεν με άφηνε. «Εμποδίζει.» Ποιον εμποδίζει; Τι εμποδίζει; Γιατί να μη συνυπάρξει με το χτίσιμο, αφού ήταν εκεί πριν από αυτό; Έχει ρίζες.

Γράφω ακριβώς τις σκέψεις μου όπως μου έρχονται και ίσως αυτή η ακαταστασία να μην είναι ελάττωμα του κειμένου αλλά το θέμα του. Γιατί έτσι ακριβώς δουλεύει ο νους όταν τον αφήνεις... ξεκινάει από μια ελιά απέναντι και, χωρίς να το καταλάβεις, βρίσκεσαι να σκάβεις μέσα σου.

Η λέξη που προδίδει

Σκέψου τι κουβαλάει η λέξη «εμποδίζει». Είναι λέξη της χρησιμότητας. Κάτι «εμποδίζει» μόνο όταν το έχουμε ήδη κρίνει με βάση τον σκοπό μας· όταν έχουμε αποφασίσει πού πάμε και ό,τι στέκεται στον δρόμο γίνεται εμπόδιο. Το δέντρο δεν εμποδίζει από μόνο του. Εμποδίζει το σχέδιο. Εμποδίζει την κάτοψη που κάποιος σχεδίασε σε ένα γραφείο, κοιτάζοντας το οικόπεδο σαν κενό προς αξιοποίηση και όχι σαν τόπο με ιστορία.

Και σκέφτηκα πόσο συχνά λέμε την ίδια λέξη μέσα στο θεραπευτικό γραφείο, χωρίς να τη λέμε φωναχτά. Το σύμπτωμα «εμποδίζει». Το πένθος που δεν τελειώνει στην ώρα που του ορίσαμε «εμποδίζει». Ο θυμός του ασθενούς, η αντίστασή του, η άρνησή του να προχωρήσει με τον ρυθμό που θα βολεύε εμάς, όλα μπορούν, αν τα κοιτάξουμε με το βλέμμα του εργολάβου, να μοιάζουν με εμπόδια προς εκκαθάριση. Ο πειρασμός, στο οικόπεδο και στο γραφείο, είναι ο ίδιος... να ξεριζώσεις αυτό που σε καθυστερεί.

Όμως αυτό ακριβώς που «εμποδίζει» είναι, τις περισσότερες φορές, αυτό που έχει ρίζες. Αυτό που έχει νόημα. Αυτό που ζητάει να το ακούσεις πριν το κόψεις.

Ο Φρόυντ ως αρχαιολόγος

Καθώς κοιτούσα τη σκόνη να σηκώνεται απέναντι, μου ήρθε στο νου ότι ο Φρόυντ αγαπούσε να παρομοιάζει την ψυχανάλυση με την αρχαιολογία. Ο αναλυτής, έλεγε, δουλεύει σαν αυτόν που σκάβει μια θαμμένη πόλη. Αφαιρεί προσεκτικά στρώμα-στρώμα, σέβεται αυτό που βρίσκει, δεν βιάζεται, δεν ισοπεδώνει για να φτάσει πιο γρήγορα στο βάθος. Γιατί ξέρει ότι το βάθος δεν είναι εμπόδιο προς το έδαφος· είναι το ίδιο το νόημα.

Να, λοιπόν, δύο εντελώς διαφορετικοί τρόποι να μεταχειριστείς αυτό που βρίσκεται κάτω και πίσω. Ο εκσκαφέας ξεριζώνει την ελιά για να πατήσουν τα θεμέλια. Ο αρχαιολόγος σκάβει γύρω από τη ρίζα για να καταλάβει τι κρατάει. Ο ένας θέλει τον χώρο άδειο· ο άλλος θέλει τον χώρο κατανοητό.

Δεν είμαστε εκεί για να καθαρίσουμε το οικόπεδο της ψυχής. Είμαστε εκεί για να σκάψουμε με σεβασμό γύρω από αυτό που εμποδίζει, μέχρι να φανεί γιατί φύτρωσε εκεί.

Μήπως κάτι μέσα μου έχει ξεριζωθεί;

Κι εδώ έρχεται η ερώτηση που, για να είμαι ειλικρινής, είναι ο πραγματικός λόγος που κάθισα να γράψω. Μήπως θύμωσα τόσο όχι μόνο για την ελιά, αλλά γιατί κάτι μέσα μου ένιωσε να ξεριζώνεται μαζί της; Οι ρίζες της ελιάς, οι ρίζες μας. Μιλάμε για «ρίζες» όταν εννοούμε τον δεσμό, την ασφάλεια, το έδαφος που μας κρατάει ώστε να μπορούμε να μεγαλώνουμε χωρίς να πέφτουμε. Όταν βλέπεις κάτι με ρίζες να βγαίνει βίαια από τη θέση του, ίσως αυτό που αναστατώνεται δεν είναι μόνο το δέντρο· είναι η δική σου ανάγκη να ανήκεις κάπου σταθερά.

Και μήπως, το σκέφτηκα και αυτό, θυμώνω με την αλλαγή ακριβώς επειδή κάτι μέσα μου, αντίστοιχα, χτίζεται; Μήπως γιατί κάθε χτίσιμο προϋποθέτει ότι κάτι παλιό κάνει χώρο; Δεν ξέρω...

Ξέρω όμως ότι τη στιγμή που η ενόχληση για το απέναντι οικόπεδο μετατράπηκε σε ερώτηση για το μέσα μου, κάτι άλλαξε στον τόνο της. Έγινε λιγότερο θυμός για τον κόσμο και περισσότερο περιέργεια για τον εαυτό.

Αυτό είναι, νομίζω, και η θεραπεία

Αυτή η μικρή μετατόπιση από το «τι μου κάνει ο κόσμος» στο «τι αγγίζει αυτό μέσα μου» είναι ολόκληρη η θεραπευτική κίνηση σε μικρογραφία.

Όταν κάτι έξω μας ενοχλεί δυσανάλογα, σχεδόν πάντα δείχνει κάτι μέσα που μετακινείται. Η ελιά απέναντι έγινε ο καθρέφτης μου. Και ο ρόλος μας ως θεραπευτών δεν είναι να βγάλουμε από τη μέση ό,τι «εμποδίζει» τον άνθρωπο που έχουμε απέναντί μας, αλλά να σταθούμε μαζί του μπροστά στο εμπόδιο και να ρωτήσουμε, με υπομονή αρχαιολόγου... τι κρατάς εσύ; από πότε είσαι εδώ; τι θα έχανε αυτός ο άνθρωπος αν σε ξερίζωνε βιαστικά;

Δεν ξέρω αν θα κόψουν την ελιά απέναντι. Φοβάμαι πως ναι. Ξέρω όμως ότι μου χάρισε, χωρίς να το ζητήσω, ένα πρωινό αληθινής σκέψης... μια μικρή ανασκαφή. Αντί να τη δω κι εγώ σαν εμπόδιο στη γαλήνη μου, να την αφήσω να μου δείξει πού, μέσα μου, υπάρχουν ακόμα ρίζες που αξίζει να μην τις πειράξω.