Πότε μια γυναίκα γίνεται μητέρα;

Υπάρχει μια στιγμή που όλοι φαντάζονται ως την αρχή: το πρώτο κλάμα, το σώμα που ακουμπά πάνω στο σώμα, το όνομα που ψιθυρίζεται για πρώτη φορά. Σαν να γεννιούνται την ίδια ακριβώς ώρα δύο πλάσματα: ένα μωρό κι μία μητέρα. Κι όμως, αν σταθούμε λίγο πιο κοντά σ' αυτή τη γυναίκα, θα δούμε ότι η δική της γέννηση δεν χωράει σε μία στιγμή. Η μητρότητα και η ανάδυση της μητρικής ταυτότητας έχει ξεκινήσει πολύ νωρίτερα και θσυνεχίζεται για πολύ καιρό ακόμη.

Ο ψυχίατρος και ερευνητής Daniel Stern, στο βιβλίο του Μια μητέρα γεννιέται (The Birth of a Mother, γραμμένο μαζί με την παιδοψυχίατρο Nadia Bruschweiler-Stern), διατυπώνει μια ιδέα που, μόλις κάποιος την ακούσει, μοιάζει αυτονόητη κι όμως αλλάζει τα πάντα: Όπως το μωρό αναπτύσσεται σωματικά μέσα στη μήτρα και μετά τη γέννηση, έτσι και η μητέρα γεννιέται ψυχικά, μέσα στους πολλούς μήνες που προηγούνται και έπονται του τοκετού. Η μητρότητα, με άλλα λόγια, δεν είναι ένα γεγονός. Είναι μια διαδικασία.

Το ταξίδι ξεκινά μέσα στην εγκυμοσύνη

Πολλές γυναίκες περιγράφουν την εγκυμοσύνη σαν έναν παράξενο ενδιάμεσο χρόνο. Το σώμα αλλάζει ορατά, αλλά η μεγαλύτερη μεταμόρφωση γίνεται κάπου πιο μέσα, αόρατα. Αρχίζουν να φαντάζονται το μωρό το πρόσωπό του, τη φωνή του, τον χαρακτήρα του. Φτιάχνουν, χωρίς πολλές φορές να το συνειδητοποιούν, ένα «φανταστικό μωρό» στο μυαλό τους, με το οποίο θα πρέπει αργότερα να συμφιλιωθεί το πραγματικό.

Η ψυχαναλύτρια Joan Raphael-Leff μίλησε για την εγκυμοσύνη ως μια κατάσταση όπου υπάρχουν «δύο πρόσωπα κάτω από ένα δέρμα». Η μέλλουσα μητέρα δεν είναι πια μόνη της μέσα στον εαυτό της, αλλά δεν είναι ακόμη και δύο. Υπάρχει σε αυτό το μεταίχμιο, όπου ταυτόχρονα προετοιμάζεται να συναντήσει κάποιον και να αποχαιρετήσει την προηγούμενη εκδοχή του εαυτού της.

Δεν είναι, λοιπόν, ότι «γίνεσαι μητέρα όταν γεννήσεις». Είναι ότι κάποια στιγμή, αναδρομικά, καταλαβαίνεις ότι είχες αρχίσει να γίνεσαι από καιρό με κάθε ονειροπόληση, κάθε ανησυχία, κάθε φορά που το χέρι σου ακούμπησε την κοιλιά σου.

Οι σιωπηρές ερωτήσεις κάθε νέας μητέρας

Ο Stern παρατήρησε ότι, μέσα σε αυτόν τον μητρικό αστερισμό, η ψυχή της γυναίκας απασχολείται με μερικά θεμελιώδη, βαθιά ανθρώπινα ερωτήματα, τα οποία φαίνεται ότι σπάνια αποτυπώνονται με λέξεις. Συνήθως κατοικούν μέσα στις γυναίκες περισσότερο ως αίσθηση, ως άγχος, ως αναζήτηση.

• Το πρώτο αφορά τη ζωή και την ανάπτυξη: «Θα μπορέσω να κρατήσω αυτό το πλάσμα ζωντανό; Θα μπορέσω να το βοηθήσω να μεγαλώσει;» Είναι ο πρωτόγονος, σωματικός φόβος που ξυπνά τις νέες μητέρες τη νύχτα για να ελέγξουν αν το μωρό αναπνέει.

• Το δεύτερο αφορά τη σχέση: «Θα μπορέσω να το αγαπήσω αληθινά; Θα νιώσω αυτό που υποτίθεται ότι πρέπει να νιώσω;» Γιατί η αγάπη της μητέρας δεν είναι πάντα ένας κεραυνός που χτυπά αμέσως. Πολλές φορές χτίζεται σιγά σιγά, μέρα τη μέρα, μέσα από αμέτρητες μικρές στιγμές φροντίδας και αυτό είναι απολύτως φυσιολογικό.

• Το τρίτο αφορά το δίκτυο στήριξης: «Ποιος θα στηρίξει εμένα, για να μπορέσω εγώ να στηρίξω το μωρό;» Ο Stern τόνισε κάτι που η εποχή μας συχνά ξεχνά ότι καμία μητέρα δεν χτίζεται μόνη. Χρειάζεται γύρω της έναν ιστό από ανθρώπους που τη φροντίζουν, ώστε να έχει η ίδια από πού να αντλεί.

• Και το τέταρτο (ίσως το πιο ανατρεπτικό) αφορά την ταυτότητα: «Ποια γίνομαι τώρα; Τι απομένει από εκείνη που ήμουν;» Διότι για να γεννηθεί μια μητέρα, πρέπει με κάποιον τρόπο να μεταμορφωθεί, όχι να εξαφανιστεί, η γυναίκα που υπήρχε πριν.

  
  

Όταν τα συναισθήματα τραβούν προς διαφορετικές κατευθύνσεις

Εδώ βρίσκεται ίσως η πιο παρεξηγημένη αλήθεια της μητρότητας. Η ψυχή της νέας μητέρας δεν γεμίζει μόνο με τρυφερότητα και ευτυχία. Γεμίζει με συναισθήματα που πολλές φορές είναι ετερόκλητα, ακόμη και αντιφατικά μεταξύ τους και που συνυπάρχουν την ίδια στιγμή.

Μπορεί να νιώθεις απέραντη αγάπη και, λίγα λεπτά αργότερα, μια ανυπόφορη κούραση που μοιάζει με θυμό. Μπορεί να λατρεύεις το μωρό σου και ταυτόχρονα να πενθείς την ελευθερία, τον ύπνο, την προηγούμενη ζωή σου. Μπορεί να αισθάνεσαι πληρότητα και, την επόμενη στιγμή, μια μοναξιά που δεν περίμενες.

Η ψυχαναλύτρια Rozsika Parker ονόμασε αυτή τη συνύπαρξη αγάπης και δυσφορίας «μητρική αμφιθυμία» και έκανε κάτι ριζοσπαστικό: αντί να τη θεωρήσει αποτυχία, την περιέγραψε ως κάτι δημιουργικό. Όταν η μητέρα αντέχει να νιώθει και τα δύο και την τρυφερότητα και την ένταση χωρίς να καταρρέει από ενοχή, αποκτά μια πιο διαυγή, πιο αληθινή επαφή με το παιδί της. Η αμφιθυμία, όταν γίνεται ανεκτή, δεν χαλάει τη σχέση· την κάνει βαθύτερη.

Με άλλα λόγια: το να μη νιώθεις μόνο ευτυχία δεν σε κάνει κακή μητέρα. Σε κάνει άνθρωπο που ζει κάτι πολλές φορές αναπάντεχο.

Η μητέρα που είναι «αρκετά καλή»

Ο παιδίατρος και ψυχαναλυτής Donald Winnicott είχε περιγράψει μια ιδιαίτερη ψυχική κατάσταση που εμφανίζεται στους τελευταίους μήνες της εγκυμοσύνης και τις πρώτες εβδομάδες μετά τη γέννηση, την «πρωταρχική μητρική απασχόληση». Είναι σαν η μητέρα να συντονίζεται τόσο βαθιά με το μωρό, ώστε για ένα διάστημα ο κόσμος της να συρρικνώνεται γύρω του. Δεν πρόκειται για παθολογία· πρόκειται για μια προσωρινή, πολύτιμη ευαισθησία που της επιτρέπει να «διαβάζει» τις ανάγκες ενός πλάσματος που ακόμη δεν μιλά.

Κι ο ίδιος Winnicott μάς χάρισε ίσως την πιο ανακουφιστική φράση που έχει ειπωθεί για τη μητρότητα: δεν χρειάζεται να είσαι τέλεια μητέρα. Χρειάζεται να είσαι μια «αρκετά καλή» μητέρα. Μια μητέρα που κάνει λάθη, που κουράζεται, που μερικές φορές δεν προλαβαίνει και που ακριβώς μέσα από αυτές τις μικρές ατέλειες αφήνει το παιδί της να μεγαλώσει.

Μια γέννηση χωρίς ημερομηνία

Αν λοιπόν ρωτήσουμε ξανά «πότε μια γυναίκα γίνεται μητέρα», η απάντηση δεν είναι μία στιγμή. Δεν είναι ο τοκετός, ούτε το πρώτο χαμόγελο, ούτε η πρώτη λέξη. Είναι ένα ολόκληρο ταξίδι που ξεκινά μέσα στην εγκυμοσύνη, ίσως και νωρίτερα, στις φαντασιώσεις μιας γυναίκας για το αν θα γίνει κάποτε μητέρα και που δεν τελειώνει ποτέ εντελώς, γιατί η μητέρα συνεχίζει να γεννιέται μαζί με κάθε ηλικία του παιδιού της.

Ανθρωπολόγοι έχουν δώσει ακόμη και όνομα σε αυτή τη μετάβαση: "matrescence", μια λέξη που, στα αγγλικά, ηχεί σαν την εφηβεία (adolescence). Γιατί, πράγματι, μοιάζουν... και οι δύο είναι περίοδοι βαθιάς αναδιοργάνωσης της ταυτότητας, γεμάτες αναταράξεις, αμφιβολίες και ανάπτυξη.

Γιατί καμία μητέρα δεν γεννιέται ολοκληρωμένη. Γεννιέται, όπως ακριβώς και το παιδί της, λίγο λίγο, με χρόνο, με αγάπη, με υπομονή, και με την άδεια να είναι απλώς αρκετά καλή.